اردیب (ارابه) نگین کویر

گمرک نوین ودورنمای محیط عملیاتی آن در قرن21

              گمرک نوین ودورنمای محیط عملیاتی آن در قرن21

                                            عباس ثابتی[1]

 عباس ثابتی

 WCO در قرن 21 و بررسی محیط عملیاتی[2] در برابر چالشهای موجود

امروزه گمرک به عنوان اولین و مهمترین مجری مقررات تجارت خارجی در کنار سایر عوامل در تجارت بین الملل اعم از بانک، بیمه، موسسات حمل و نقل و .... متاثر از اوضاع و شرایط حاکم بر زنجیره تجارت بین الملل است. عوامل و جریانات موثربر عملکرد گمرکات، فضایی که گمرکات در آن کار می کنند و بالاخره نحوه رویکرد و تعامل گمرک با این عوامل و شرایط، مسائلی هستند که بررسی محیط عملیاتی را تشکیل می دهند. در بررسی محیط عملیاتی شرایط در حال تغییر جهان در عرصه بین الملل و چالشهای ناشی از آن جهت همراهی و هماهنگ نمودن دیدگاه، اهداف، اولویتها و برنامه های کاری سازمان جهانی گمرک و کشورهای عضو آن می باشد. گمرکات جهان موظف به اعمال مجموعه ای از مقررات و سیاستهای تجاری، اقتصادی، صنعتی، امنیتی و بهداشتی هستند و گمرک بعنوان مرزبان اقتصادی کلیدی موثر و مهم در زنجیره تجارت بین الملل، سرمایه گذاری های بخش خصوصی و رقابت بین المللی گسترده جهت جلب سرمایه های خارجی، گسترش روزافزون موافقت نامه های تجاری منطقه ای و بالاخره استفاده رو به تزاید از آخرین دستاوردهای فن آوری اطلاعات وارتباطات، همه و همه در تغییر نقش و ماهیت عملکرد و وظایف نوین گمرکات تاثیرقابل توجهی داشته است. (لوک دوولف و دیگران، 1388، 5-3)

سازمان جهانی گمرک با پیش بینی روند تجارت و محیط اقتصادی در ده سال آینده و بخصوص افزایش روند جهانی شدن، منطقه گرایی، لزوم ظرفیت سازی برای رویارویی با تروریسم، استفاده از تکنولوژی اطلاعات را در اولویت و نیازهای زمان در آینده و یک بیانیه دورنمای زمان در آینده و یک بیانیه ماموریت و رسالت برای خودتهیه کرده و برمبنای آنها برنامه کاربردی و سپس اقدامات عملی خود را برای رویارویی با این مشکلات تهیه نموده است که در ذیل چهار موضوع کلیدی و مهم بر فرآیند عملکرد سازمان جهانی گمرک و اعضای آن تکیه و تاکید شده است: (WCO,2003,1-22)

 

1-   جهانی شدن وتجارت بین الملل:

اقتصاد جهانی در مقایسه با گذشته وابسته‌تر است و تجارت و امور مالی در حال گسترش می‌باشد. ظهور بازارهای سهام شبانه‌روزی، گسترش کارتهای اعتباری در سراسر جهان، کاربرد روزافزای ارزهایی، مانند دلار، ین، یورو، در کل دنیا همگی بیانگر جهانی شدن اقتصاد است. به طور کلی اقتصاد جهانی دارای سه ویژگی عمده است: 1ـ جهانی است؛ 2ـ معطوف به اشیا و امور غیر ملموسی چون ایده‌ها، اطلاعات و ارتباطات است؛ 3ـ اجزای آن به شدت با هم در ارتباط است. این سه ویژگی، نوع جدیدی از بازار و جامعه را ایجاد و تاسیس کرده است که به وسیله شبکه الکترونیکی جهانی با هم در ارتباط‌اند. چالشهای گمرک در این زمینه عبارت خواهدبود از اجرای رویه ها و نظامهایی که بدون کاهش و ایجاد مانع در حجم و جریان تجارت جهانی امنیت را افزایش دهد.

2- توافقات تجاری منطقه ای:

ظهور و تقویت جریانهایی چون جهانی شدن و تقویت اختیارات و اثرگذاریهای مقررات و سازمانهای تخصصی بین المللی،‌ نظیر بانک جهانی، ‌صندوق بین المللی پول و سازمان جهانی تجارت، ‌خواه ناخواه موجب پیدایش تنظیمات و بازیهای نوینی در عرصه اقتصاد بین المللی گشته که توافق یا عدم توافق، حضور یا غیاب کشور در صحنه های مربوطه، تأثیری در اصل موضوعات ندارد. در این شرایط چنانچه کشوری داوطلبانه، آگاهانه و یا ناآگاهانه در عرصه های یاد شده حضوری فعال نداشته باشد و یا آنکه دیگران وی را به دلایل سیاسی و اقتصادی از مشارکت فعال بازدارند، ‌در نتیجه تابع قوانین و مقرراتی در زمینه داد و ستد و مبادلات جهانی میشود که خود در تنظیم آن نقشی منطبق با تأمین منافع ملی خویش، ‌ایفا نکرده است واجرای تمام این قوانین با تعدد آنها برای کارکنان گمرکات امری مشکل می باشد. به موازات گسترش و توسعه احتمالی موافقت نامه های تجاری منطقه ای درآینده سازمان جهانی کمرک برای اطمینان از ارتقاء چشم انداز جهانی و مبادله ابتکارعمل ها یا تحولات در جامعه گمرکی وسیع تر به استمرار کنترل و نظارت بر فعالیتهای گمرکی گروههای منطقه ای نیاز خواهد داشت.

3-     ظرفیت سازی[3]

در همین راستا WCO باید اقدامات ذیل را انجام دهد:

- توسعه و گسترش مدل امنیتی زنجیره تأمین

- تشویق و ترغیب اعضاء به استفاده از ابزارها و فنون توسعه یافته توسط  WCO

- افزایش توسعه ظرفیت، کارآمدی و اثربخشی گمرکات.

- جذب کمک های مالی.

- تشریح و تبیین دقیق نقش WCO و ایجاد زیرساخت های لازم برای تسهیل در ظرفیت سازی گمرکات.

- زمینه سازی برای استقرار یک گروه مدیریتی ویژه ظرفیت سازی.

4 - فنون ارتباطات واطلاعات

براساس تعریف WCO تجارت الکترونیکی عبارت است از هر شکل تجارت که دو طرف به جای تماس فیزیکی از تجهیزات الکترونیکی استفاده نمایند. تجارت الکترونیکی شامل تجهیزات، استانداردها، قوانین‌، شبکه‌ها، پروتکلها و برنامه‌های‌ کاربردی‌ می‌گردد.

  • مزایای‌ تجارت‌ الکترونیکی‌

-کاهش‌ هزینه‌های‌ سربار در تجارت‌ سنتی‌ 20% ـ 10%

- حضور ارزان‌ در بازارهای‌ بین‌‌المللی‌

- بازگشت‌ سریع‌ سرمایه‌

- حمایت‌ از سرمایه‌‌گذاری‌ با توجه‌ به‌ باز بودن‌ محیط و استانداردها

  • حجم‌ کار بران‌ در اینترنت‌

- امکان‌ برقراری‌ ارتباط بدون‌ محدودیت‌ زمانی‌ و مکانی‌

- شفافیت‌ در قیمت‌، موجودی‌ کالا، تولیدکننده‌ و جایگزینی‌ کالا

  • ·        استراتژی‌ و وظایف‌ دولت‌ها در تجارت‌ الکترونیکی‌ (تعریف‌ عمودی‌ IMBSA)

 Iـ پیشگامی‌ در ایجاد زیر ساختار  INFRASTRUCTURE

 Mـ استاندارد کردن‌ پیام‌های‌ تجاری ‌ MESSAGES

 Bـ قوانین‌ پایه‌ای‌ مانند قوانین ‌ BASIC RULE  WTO, WIPO

 Sـ قوانین‌ ملی‌ بانکی‌، گمرکی‌ و ... SECTORAL RULE

 Aـ برنامه‌های‌ کاربردی‌ در وب‌ سایت ‌ APPLICATION

بنابراین‌ استراتژی‌ و وظایف‌ دولت‌ها در تجارت‌ الکترونیکی،‌ ایجاد فضاهای‌ فرهنگی‌، حقوقی‌، اقتصادی‌، بازرگانی‌ و در نهایت‌ سیاسی‌ می‌باشد. بر اساس‌ کنوانسیون کیوتو ‌و توصیه‌های‌ سازمان‌ جهانی‌ گمرک‌، به ‌161 کشور دنیا به سمت‌ ایجاد گمرک‌ الکترونیکی‌ حرکت‌ می‌نماییم‌

  • مزایای مختلف پیاده سازی گمرک الکترونیکی

 ASYCUDA++

ASYCUDAWorld

فوائد

1.      تسهیلسازی تجارت

پشتیبانی کامل

پشتیبانی کامل، به علاوه نظریهWCO FAST (Free And Secure Trade)

افزایش خدمات برای انجمن‌های تجاری شامل دسترسی به اینترنت، رویه‌های ساده‌تر، مستندات و ...

2.      اجرای قانون

قابلیت‌های قوی برای کنترل گمرک (به عنوان مثال نظارت بر ترانزیت، کنترل مانیفست،  پردازش اظهارنامه،  حسابداری و Selectivity

افزایش قابلیت‌های کنترلی گمرک (به عنوان مثال ارزیابی مخاطرات، دسترسی On-line به پایگاه‌داده‌های بیرونی، کنترل تصاویر و ...)

مجموعه‌ای کاملی از قابلیت‌های جدید و مدرن برای اجرای قانون به توابع risk-assessment و selectivity نرم‌افزار ASYCUDA++ اضافه شده است.

3.      درآمد و آمارها

حسابداری خودکار. آمارهای بموقع و دقیق.

قابلیت‌های حسابداری و آماری افزایش یافته است. قابلیتی برای ممیزی ترخیص کالا بوجود آمده است.

افزایش قابلیت‌های حسابداری، ممیزی ترخیص کالا، آمار‌ها و مدیریت اطلاعات. تجمیع ساده‌تر داده‌ها در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی. تصمیم‌سازی‌های اقتصادی بهتر و سریع‌تر.

4.      نرمالسازی و استانداردسازی

استاندارد‌های پایه ISO ، UN ، WCO و WTO برای بیش از 80 کشور

استاندارد‌های پایه ISO ، UN ، WCO و WTO. طراحی پایگاه‌داده بر اساس استاندارد WCO برای مدل داده گمرک
(WCO Customs Data Model)

قابلیت‌های قوی برای کنترل گمرک (به عنوان مثال نظارت بر ترانزیت، کنترل مانیفست،  پردازش اظهارنامه،  حسابداری و Selectivity

5.      دولت الکترونیکی

تا حدودی

دولت الکترونیکی کامل

پشتیبانی کامل از دولت الکترونیکی و قابلیت‌هایی برای تعاملات On-line با سایر سیستم‌ها و پایگاه‌داده‌های دولتی

فوائد عملیاتی

ASYCUDA++

ASYCUDAWorld

فوائد

1.      عملیات گمرکی

خودکار‌سازی عملیات ترخیص‌کالا برای تمامی رویه‌های گمرکی. مدیریت نقدینگی و حسابداری گمرک

رسیدگی خودکار به تمامی مراحل فرآیند ترخیص کالا برای انواع مختلف رویه‌های گمرکی( کنترل کالا، نظارت بر ترانزیت، حسابداری و...

این سیستم بطور کامل فرآیند ترخیص کالا را پوشش داده و قابلیت پشتیبانی نیازمندی‌های خاص ملیتی و تغییرات مکرر آیین‌نامه‌ها را دارا می‌باشد. این سیستم می‌تواند با ساختار‌های سازمانی مختلف خود را وفق دهد.

2.      مدیریت مخاطرات

ماژول‌های کامل برای ارزیابی مخاطرات و selectivity

قابلیت Selectivity و ارزیابی مخاطرات بطور کامل. توابع جدید مانند یک‌پارچه‌سازی تصاویر یا استفاده از بارکد و دسترسی به سایر پایگاه‌داده‌های خارج از سیستم.

قابلیت Selectivity و ارزیابی مخاطرات  بطور کامل پشتیبانی می‌شود.

3.      تعیین ارزش

فایل ارزش قابل استفاده برای ماژول Selectivity

سیستم خبره تعیین ارزش به قابلیت پذیرش GATT-Article 7.

شامل اظهارنامه الکترونیکی ارزش کالا در گمرک.

سیستم خبره تعیین ارزش باعث کاهش اتلاف درآمد شده و درآمد‌های عمومی گمرک افزایش خواهد یافت.

4.      مدیریت گردشکار

اتوماسیون نسبی

اتوماسیون کامل.

استفاده از اسناد الکترونیکی و مدیریت گردش‌کار و پردازش الکترونیکی اسناد

کنترل کامل مراحل رویه‌های گمرکی.

مدیریت کامل گردش کار اسناد الکترونیکی.

کاهش مخاطرات بالفعل.

5.      Business logic

20% نهفته در داخل قسمت logic و 80% خارج از لایه logic برای قوانین مالیاتی و پارامتر‌های Selectivity

100% خارج از لایه logic و

Business rules oriented

تغییرات و بهنگام‌سازی سیستم بدون برنامه‌نویسی قابل انجام بوده و سیستم از انعطاف‌پذیری کاملی برخوردار می‌باشد.

این مزایا عبارتند از:

1-    ظهور تجارت‌ الکترونیکی‌ در تجارت‌ جهانی‌

برآورد می‌گردد در سال‌ 2003 یک‌ چهارم‌ خریدهای‌ تجاری‌ در آمریکای‌ شمالی‌ ازطریق‌ online انجام‌ خواهد شد. چشم‌ انداز تجارت‌ الکترونیکی‌ در جهان‌ متأثر از بازار فعلی‌آمریکای‌ شمالی‌ می‌باشد. در حال‌ حاضر حجم‌ تجارت‌ الکترونیکی در آمریکای‌ شمالی‌ بیش‌ از 2 برابر سایر نقاط جهان‌ می‌باشد. اروپای‌ غربی‌ تقریباً با 18 ماه‌ عقب‌ماندگی‌ با سرعت‌ و شتاب‌ بالا در حال‌ جبران‌ فاصله‌ موجود می‌باشد. در 5 سال‌ اخیر رشد تجارت‌ الکترونیکی در آمریکای‌ شمالی‌ از 7 % به‌ 24 % بالغ‌ شده‌ است‌ در اروپای‌ غربی‌ از 3% به‌ 11%، در آسیا و اقیانوسیه‌ از 2% به‌ 9%، در آمریکای‌ لاتین‌ از 2% به‌ 7% افزوده‌ گردیده‌ است‌. درسال‌ 2003 تجارت‌ الکترونیکی در آمریکای‌ شمالی‌ (آمریکا و کانادا) به‌ 3 تریلیون‌ دلار بالغ‌ خواهد شد و سایر نقاط جهان‌ 1/8 تریلیون‌ دلار خواهد بود.

با توجه‌ به‌ حجم‌ بالای‌ تجارت‌ و سرعت‌ فزاینده‌ معاملات‌ تجاری‌، گمرک‌ نیز، ناگزیر است‌ متحول‌ گردد؛ زیرا که‌ مراجعه‌‌کنندگان‌ به‌ گمرک‌ به‌ همان‌ سرعتی‌ که‌ کالاهای‌ خود را می‌خرند و حمل‌ می‌کنند توقع‌ دارند با‌ همان‌ سرعت‌ هم‌ عملیات‌ ترخیص‌ کالا در سیستم‌گمرکی‌ پیش‌ برود. (WCO,2003,1-22)

1-    رقابتهای‌ داخلی‌ و بین‌ المللی‌

گمرک‌ صرفاً یک‌ سیستم‌ بازرسی‌ کننده‌ و ناظر نیست‌ اگر نتواند خدمت‌ مناسب‌ ارائه دهد تا عملیات‌ گمرکی‌ تسریع‌ گردد، بازارها از دست‌ خواهند رفت‌. به عنوان‌ مثال‌ اگر صادرکننده‌ گل‌ نتواند به‌ موقع‌ و با همان‌ سرعت‌ رقیب‌ به‌ بازار خارجی‌ دست‌ پیدا کند، دیگرموضوعیت‌ حضور در آن‌ بازار از بین‌ می‌رود؛ یعنی‌ رقیب‌ ما فرصتهای‌ بیشتری‌ دارد که‌ آن‌ بازار را به‌ دست‌ بیاورد.

 

2-    تنوع‌ تولیدات‌ جدید و پراکندگی‌ تولید در دنیا

امروزه‌ نقش‌ اصلی‌ را در تولید، مزیت‌های‌ رقابتی‌ تعیین‌ می‌کنند. به‌ همین‌ علت‌ تولید در سراسر دنیا پراکنده‌ شده‌ است‌. مشخص‌ نمودن‌ مبدأ برای‌ کالاهـای‌ ترکیبـی‌ مشکل‌ و بعضـاً بی‌معنی‌ است‌. چرا که‌ طراحی‌ یک‌ کالا در یک‌ جا، مدلسازی‌ آن‌ در مکان‌ دیگر، تولید قطعات‌ آن‌ در محل‌ ثالث و سفارش‌ آن‌ توسط کشوری‌ خاص‌ انجام‌ شده‌ و مونتاژ قطعات‌ آن‌ در کشور دیگر صورت‌ می‌گیرد. به‌ همین‌ علت‌ مشخص‌ کردن‌ مبدأ تولید (محل‌ ساخت‌) و قواعد آن‌ برای‌ کالاها در حال‌ تغییر است‌. گمرکات‌ باید متناسب‌ با این‌ تغییر خود را آماده کنند؛ زیرا در صورتی که‌ نتوانیم‌ کشور مبدأ تولید قطعات‌ و فناوری‌ خاصی‌ که‌ در تولید هر کالا نهفته‌ است‌ را شناسایی‌ کنیم. از نظر تعیین‌ ارزش‌ کالا و در مذاکرات‌ تجاری‌ دو یا چند جانبه‌ به مشکل‌ برخورده‌ و قادر به‌ تشخیص‌ مزیت‌های‌ خود نخواهیم‌ بود و بازار را به‌ رقبای‌ خود واگذار خواهیم‌ کرد.

3-    اهمیت‌ بازنگری‌ در قواعد مبدأ

همانطور که‌ اشاره‌ شد دیگر نمی‌توان‌ برای‌ هر کالا از اتاق‌ بازرگانی‌ فرم   Aصادر شود چون‌ مشخص‌ نیست‌ چه‌ بخشی‌ از آن‌ کالا، تولید کشوری‌ خاص‌ است‌ برای‌ همین‌، قواعد مبدأ یکی‌ از بحثهای‌ جدی‌ است‌ که‌ در دنیا به‌ وجود آمده‌ است‌؛ یعنی‌ حتی‌ در اتحادیه‌ اروپا هم‌ این‌ بحث‌ مطرح‌ است‌؛ چون‌ تعرفه‌ها بین‌ کشورهای‌ عضو اتحادیه‌ کم‌ شده‌، سرمایه‌ خارجی‌ در آنها حضور دارد، قطعه‌ از کشورهای‌ دیگر وارد می‌شود، مونتاژ انجام‌ می‌گردد، ارز و پول‌ در جای‌ دیگر محاسبه‌ می‌شود. مسئله‌ این‌ است‌ که ‌مبدأ کالا چگونه‌ باید مشخص‌ بشود؟

4-    حجم‌ رو به‌ افزایش‌ تجارت‌بین الملل

گمرک‌ متناسب‌ با حجم‌ معاملاتی‌ که‌ صورت‌ می‌گیرد ناگزیر است‌ روشهایی‌ مانند مدیریت‌ ریسک‌، طرح‌ انتخاب‌ مسیر مربوط به‌ کانالهای‌ سبز، زرد و قرمز و استفاده‌ از اطلاعات‌ مدیریت‌ را بکار گیرد. گمرک‌ باید روشهایی‌ را بکار گیرد تا مشارکت‌ با سایر کشورها و جلب‌ سرمایه‌گذاری‌ را امکان‌پذیر نماید. ایجاد یک‌ نوع‌ شبکه‌ الکترونیکی‌ مابین‌کشورها، این‌ امکان‌ را فراهم‌ می‌آورد که‌ فقط یکبار ارزیابی‌ها و کنترل‌ها روی‌ کالاها درکشور مبدأ صورت‌ گیرد و اطلاعات‌ لازم‌ از طریق‌ شبکه‌ به‌ کشور مقصد منتقل‌ شود.

اکنون‌ با افزایش‌ کارایی‌ کنترلها، تقلبات‌ و تخلفات‌ کاهش‌ پیدا کرده‌ و نحوه‌ آن‌ در حال تغییر است‌. مثلاً هویتهای‌ بدلی‌ در حال‌ شکل‌گیری‌ است‌. برای‌ جلوگیری‌ از تقلبات‌ سازمان‌یافته‌ مانند پول‌شویی‌ راه‌ حلهای‌ جدیدتری‌ باید اندیشیده‌ شود. از موارد دیگر که‌ اتفاق افتاده‌ است‌ کاهش‌ تعرفه‌های‌ گمرکی‌ است‌. به‌ هر حال‌ تعرفه‌ها در سطح‌ جهانی‌ از 20 درصد به‌ حدود 3 درصد به‌ طور متوسط کاهش‌ یافته‌ است‌. به‌ همین‌ مناسبت وظبفه‌ گمرکات‌ ازجنبه‌های‌ صرف‌ درآمدی‌ و حمایت‌ از تولید، به‌ جنبه‌های‌ دیگری‌ مثل‌ حفاظت‌ جامعه‌ از موارد آلوده‌، تشعشعات‌ رادیو اکتیو و رعایت‌ مسائل‌ بهداشتی‌، محیط زیست‌ و .... و مفاد کنوانسیونها مثل‌ جنبه‌های‌ تجاری‌ حقوق‌ مالکیت‌ معنوی‌، کپی‌رایت‌ و رعایت‌ استانداردها و ضوابطی‌ که‌ باید انجام‌ شود تغییر نموده‌ است‌.

   نتیجه گیری

خلاصه اینکه، سازمان جهانی گمرک با پیش بینی روند تجارت و محیط اقتصادی در ده سال آینده و بخصوص افزایش روند جهانی شدن، منطقه گرایی، لزوم ظرفیت سازی برای رویارویی باتروریسم، استفاده از تکنولوژی اطلاعات را در اولویت و نیازهای زمان در آینده و یک بیانیه دورنمای زمان درآینده و یک بیانیه ماموریت و رسالت برای خود تهیه کرده و برمبنای آنها برنامه کاربردی و سپس اقدامات عملی خود را برای رویارویی با این مشکلات تهیه نموده است. در یک ارزیابی می توان نتیجه گرفت که سازمان جهانی گمرک یکی از سازمانهای بین الدولتی موفق بوده است و توانسته با شناسایی موقعیتها در صحنه های بین المللی، وظایف بس سنگین خود را بنحو مطلوبی انجام و اعضای سازمان را هدایت نمایدوگمرک ایران نیز با عنایت به عضوبودن دراین سازمان باید برای تحول در ساختارعملکردی وهمچنین مکانیزمهای اجرایی خود را دراین محیط بازیافته وارتقاء دهد گمرک نوین باید این دورنماها رادر زاویه دید واجرا جامه عمل بپوشاند .

 



[1]  کارشناس ارشد روابط بین الملل-

 محل کار:گمرک ایران،روبروی مصلی تهران،طبقه سوم  شماره تلفن:88125025-09122341220

پست الکترونیک:sabeti.abbas@gmail.com

[2] Operational environment

[3] Capacity Building